2024-01-15
متن زیر برگرفته از تازه‌ترین کتاب ماسایوکی تاکایاما، «هِنکِن جیزای — چه کسی شینزو آبه را به خاک سپرد؟» است.
این کتاب تازه‌ترین جلد از مجموعه‌ای است که ستون مشهور او در هفته‌نامه «شوکان شینچو» را به صورت کتاب منتشر می‌کند، اما متن اصلی باز هم صیقل خورده و خواندن آن آسان‌تر شده است.
او تنها برای همین یک کتاب شایسته دریافت جایزه نوبل ادبیات است.
این کتاب نه تنها برای مردم ژاپن، بلکه برای مردم سراسر جهان خواندنیِ ضروری است.
جهان سرانجام چهره‌ای شایسته ژاپنی‌ها یافت
هنگامی که هواپیمای خطوط هوایی ژاپن در کوه اوسوتاکا سقوط کرد، من در هواپیمایی بودم که به سوی تهران می‌رفت.
هنوز جنگ ایران و عراق در اوج خود بود و من برای آغاز مأموریت به عنوان خبرنگار جنگی راهی آنجا بودم.
پس از رسیدن، نخست به بازار رفتم.
برای خرید قابلمه، دیگ و شامپو رفته بودم، اما از بوی آنجا شگفت‌زده شدم.
پیش از هر چیز، بوی ادویه‌ها بسیار شدید بود.
غذا، لباس و هر چیز دیگری بوی زعفران و میخک می‌داد.
بوی بدن ایرانیان نیز شدید بود.
حتی دستیار من که می‌گفت آدم تمیزی است، فقط هر دو هفته یک بار حمام می‌کرد، بنابراین بدنش بویی شبیه جورابی می‌داد که سه روز پوشیده شده باشد.
علاوه بر آن، بوی دود باروت هم بود.
هر شب هواپیماهای نظامی عراق می‌آمدند و بمب می‌انداختند.
شب گذشته یک بمب ۲۵۰ کیلویی در همین نزدیکی افتاده بود.
وقتی از همه این بوها به ستوه آمده بودم، صاحب مغازه از من پرسید: «شُما، چینی، کُریه؟»
معنایش این بود: «تو چینی هستی یا کره‌ای؟»
من پاسخ دادم: «نه، ژاپُنه.»
گفتم که ژاپنی هستم.
در آن لحظه، همه کسانی که اطرافم بودند با تعجب به من نگاه کردند.
دستیارم برایم توضیح داد که چرا نگاه آنان آمیزه‌ای از شگفتی و احترام بود.
داستان به زمانی بازمی‌گردد که شاه پهلوی هنوز ولیعهد بود.
روزی یک هواپیمای ژاپنی برای جشن ازدواج او با شاهدخت فوزیه مصر تا ایران پرواز کرده بود.
در آن زمان ایران از سوی بریتانیا و اتحاد شوروی تهدید می‌شد و در واقع سال بعد، سرزمین ایران تقسیم و اشغال شد.
در همان زمان بود که یک هواپیمای ژاپنی به ایران آمد.
ژاپن کشوری بود که زمانی روسیه را شکست داده بود و همچنان بدون تسلیم شدن در برابر قدرت‌های سفیدپوست ایستادگی می‌کرد.
شاه از آن هواپیمای ژاپنی خواست در پرواز جشن شرکت کند و تصویر باشکوه آن برای سال‌ها در خاطره بسیاری از مردم باقی ماند.
سپس جنگ آغاز شد.
یک هواپیمای تهاجمی زمینی نوع ۹۶، از همان نوع هواپیمای ژاپنی، ناو جنگی بریتانیایی «پرنس آو ولز» را غرق کرد.
مردم ایران بار دیگر تصویر آن هواپیمای ژاپنی را که در پرواز جشن شرکت کرده بود به یاد آوردند.
پس از جنگ، شاه پهلوی «ژاپن در غرب آسیا» را به عنوان الگویی برای صنعتی شدن مطرح کرد.
احتمالاً واژه «ژاپن» برای آنان با همه آن داستان‌های قدیمی پیوند خورده بود، اما ظاهراً نمی‌توانستند آن تصویر را با مرد آسیایی کوتاه‌قد و کم‌ریشی که پیش رویشان ایستاده بود، به آسانی مرتبط کنند.
اتفاقی مشابه هنگامی رخ داد که به یک چایخانه در حومه سوریه رفتم.
وقتی گفتم ژاپنی هستم، آنان چانه‌هایشان را جلو آوردند و زبانشان را به نشانه ناباوری صدا دادند.
با حرکتی آشکارا حاکی از انکار گفتند: «تو ژاپنی نیستی.»
در تصور مشترک آنان، ژاپن کشوری صنعتی در نزدیکی قاره آمریکا بود و با تصویر «مردان سفیدپوست بزرگ‌جثه» پیوند داشت.
ریشه چنین برداشتی به دوران جنگ روسیه و ژاپن بازمی‌گردد.
گرترود بل، پژوهشگر خاورمیانه و مشاور مورد اعتماد چرچیل، در «سفر در سوریه» نوشته است: «شب‌ها جوانان بادیه‌نشینی که از چهارپایان باربر نگهبانی می‌کردند گرد هم می‌آمدند و با شور و حرارت درباره جنگ روسیه و ژاپن که همان زمان در جریان بود صحبت می‌کردند.»
در جهان اسلام، جایی که زائران مکه پیوسته در رفت‌وآمد بودند، اطلاعات بسیار سریع‌تر از آنچه تصور می‌شد منتشر می‌شد.
وقتی خانم بل به جمع آن جوانان پیوست و گفت که دو بار به ژاپن سفر کرده است، از جمله در سال ۱۹۰۳ درست پیش از جنگ روسیه و ژاپن، آنان یکی پس از دیگری درباره ژاپن از او سؤال کردند.
او نوشته است: «به نظر می‌رسید آنان حتی نمی‌توانستند تصور کنند ژاپنی‌ها در واقع چه شکلی هستند، اما در ذهن خود تصویری از ژاپنی‌ها ساخته بودند که مردمانی باهوش، نیرومند و دارای حس عمیق عدالت هستند.»
در دوران برمه تحت حاکمیت بریتانیا، تان تات، استاد بازنشسته دانشگاه رانگون، پس از دیدن فیلم مستندی درباره جنگ روسیه و ژاپن گفت: «ژاپنی‌ها مانند غول‌های عظیم به نظر می‌رسیدند.»
به همین دلیل بود که وقتی در جنگ گذشته سربازان ژاپنی وارد برمه شدند، از کوتاه‌قد بودن آنان شگفت‌زده شد.
ژاپن روسیه را شکست داد.
ژاپن باروتی ساخت که می‌توانست کشتی‌های جنگی فولادی را به آتش بکشد و نیرومندترین جنگنده‌های جهان را پدید آورد.
ژاپن فقط قدرتمند نبود، بلکه بر برابری نژادی تأکید کرد و بر بیماری‌های همه‌گیری که بشریت را رنج می‌دادند نیز غلبه کرد.
مدارهای مجتمع، موتورهای دیزلی کوچک و فناوری کوارتز را پدید آورد و جهان را ثروتمندتر کرد.
ژاپنی‌ها همیشه کارهای بزرگی انجام داده‌اند.
با این حال، عجیب آن است که تقریباً هیچ‌کس نمی‌دانست این ژاپنی‌ها واقعاً چه چهره‌ای دارند.
هنگامی که نخست‌وزیر پیشین آبه از پا افتاد، تصویر چهره او بر دیوار ساختمانی در آبادان به نمایش درآمد.
مجله «TIME» نیز همان چهره را بر روی جلد خود قرار داد و طالبان هم با دیدن آن چهره پیام تسلیت فرستاد.
جهان سرانجام چهره‌ای شایسته ژاپنی‌هایی یافت که جهان را هدایت کرده‌اند.
(شماره ۲۵ اوت ۲۰۲۲)